Acest articol este dedicat in memoriam prim balerinului Teatrului Național Sârb Novi Sad – Rastislav Varga, și este scris de baletologul Gabriela Teglasi din Serbia, rezumatul fiind tradus în limba română de către Adrian Scriminț.
În lumea fragilă, dar puternică a baletului, există oameni care nu doar dansează pe scenă, ci o definesc. Rastislav Varga a fost unul dintre aceștia.
De la primele sale variații în Sala Mare din Novi Sad și până la rolul de prim-balerin și mentor respectat, el a inspirat prin muncă, dăruire și noblețe. O amintire vie care trăiește prin aplauze, lecții și emoția unui pas de deux perfect. O generație de aur și un dansator rar…
Încă de când eram elevă la Școala de Balet din Novi Sad, aflată lângă teatrul Vesel Ben Akiba (azi Újvidéki Színház), priveam cu admirație o generație excepțională de absolvenți – printre care și Rastislav Varga. Trei balerini bărbați într-o singură clasă era o raritate, un dar pentru orice ansamblu profesionist. Cu toții au urcat pe scenă, dar Rastislav a mers mai departe: a devenit prim-balerin al Baletului Teatrului Național Sârb. Pe deplin meritat. Un om de scenă și un model uman…
Muncitor, răbdător, politicos, echilibrat. Așa a fost Rastislav. Intra primul în sală și nu ieșea până nu atingea perfecțiunea. Elevii săi de la orele de duet au primit nu doar cunoștințe tehnice, ci și o lecție de profesionalism și respect. Ca director al baletului, sprijinea tinerii dansatori și le oferea șanse reale. Niciodată arogant, dar mereu ferm și corect – calități esențiale, mai ales în dansul de duet. Armonia dintre parteneri: Lecția tăcerii…
Dansul în pereche este o artă a înțelegerii. Partenerii se susțin, se ridică, se echilibrează. Cu Rastislav, orice duet devenea mai ușor. Avea mereu un cuvânt cald înainte de spectacol, care topea emoțiile și dădea curaj. Am dansat împreună în zeci de spectacole – „Giselle”, „Lacul lebedelor”, „Balul cadeților”, „Don Quijote”. A fost o onoare, o bucurie și o sursă constantă de învățare. Memorie coregrafică și rezistență în vremuri grele…
Rastislav a fost și un păstrător de tradiție. S-a perfecționat la celebra Academie Vaganova din Leningrad. După 1999, într-un context fragil, baletul din Novi Sad a supraviețuit și prin inițiativa dansatorilor ca el, care au readus în scenă balete din repertoriul clasic – folosind înregistrări, memorie și mult suflet. Lipsurile au fost completate cu inteligență și pasiune. Lecția tăcerii – Prințul care a așteptat privirea dirijorului…
Un moment emblematic: actul al treilea din „Lacul lebedelor”. După duet, Rastislav își conduce partenera și rămâne singur pe scenă. Dirijorul, neatent, începe muzica prea devreme. Rastislav nu intră grăbit în variație. Cu spatele drept, pași eleganți și o demnitate regală, așteaptă. Tremurul palmelor e singurul semn de tensiune. Refuză să acopere greșeala. Și dirijorul, într-un final, oprește muzica și reia totul de la început. Lecție de respect. Lecție de teatru viu. Lecție de curaj. Un om, un coleg, un monument viu…
Între 2008–2011, Rastislav a sprijinit activ proiectul ridicării unui monument în onoarea Marinei Olenjina. A cumpărat un colier, a donat, a semnat. Cu un gest discret, dar important, a susținut memoria fondatoarei baletului din Novi Sad. A fost întotdeauna un coleg de nădejde – niciodată conflictual, mereu cu inima deschisă. Dragostea din culise…
Mai presus de scenă, Rastislav a fost un soț, tată și bunic dedicat. Soția Jelena, fiica Kristina și nepotul Stefan erau lumea lui. Nimic nu îi putea înlocui – nici scena, nici aplauzele. Baletul – o epidemie frumoasă…
Baletul este un basm. Un loc unde frumusețea șterge durerea, unde efortul devine extaz. Teatrul este o „boală” care, odată contractată, lasă urme adânci – dar frumoase. Rastislav a fost contaminat pentru totdeauna și a transmis mai departe această pasiune. În loc de final: Moștenirea Rastislav…
Rastislav Varga a primit medalia de aur „Jovan Đorđević” – o recunoaștere pentru cei mai buni. A fost loial teatrului său până la final. A lăsat în urmă o lecție pentru dansatori, o amintire pentru colegi și o lumină caldă în istoria baletului din Serbia. A recunoaște, a dori și a reuși – a fost măiestria sa. Iar a-l fi cunoscut – un privilegiu…
Rastislav Varga, prvak Baleta Srpskog narodnog pozorišta
Mi, koji smo od malena zaljubljeni u čaroliju pozorišta, srećni smo što smo imali od koga da o njemu učimo. Činili smo to još u onoj Baletskoj školi u Novom Sadu, onoj, što se naslanjala na Veseli teatar Ben Akiba, danas Újvidéki Színház ili Novosadsko pozorište, dok smo iz dvorišta virili kroz prozor Velike sale, posmatrajući stasavanje jedne plodne generacije diplomaca, školske 1972/73: Julijane Sremac, Leonore Miler, Ruže Teglaši, Komlušan Dragice, Apostola Hristidisa, Ris Ota i Rastislava Varge. Tri muška školovana baletska igrača u jednoj klasi! Prava retkost i ogromno bogatstvo najpre za Školu a naposletku i poklon svakom profesionalnom baletskom ansamblu. Večiti manjak muškog igračkog kadra najpre otežava nastavu tokom školovanja, a kasnije i u pozorištu ako ih nema u dovoljnom broju. Svi iz ove generacije su igrali u pozorištima i postali solisti. Rastislav Varga je otišao korak dalje i postao prvak Baleta Srpskog narodnog pozorišta. Bez svake sumnje, zasluženo.
Rastislav Varga je oduvek bio izuzetno vredan, radan, strpljiv, staložen i nadasve učtiv. Ulazio je u baletsku salu prvi i ostajao u njoj sve dok neka solo varijacija u njegovoj izvedbi ne dostigne vrhunac. Publika ga je volela i uvek gromkim aplauzima nagrađivala. Kao takav, sa svim ovim osobinama koje su ga krasile kao igrača, a ponajviše kao čoveka, bio je poštovan, a istom profesionalizmu učio je i svoje đake u Baletskoj školi u Novom Sadu gde je predavao premet Duetna igra. Sa pozicije direktora Baleta, početnicima u baletskom ansamblu nesebično je davao priliku i podstrek da se i oni koji tek stasavaju u igrače, domognu njegovih visina. Nikada prepotentan, nikada nadmen, ali uvek čvrst i postojan u svojim uverenjima bio je neko na koga se uvek moglo osloniti, što je naročito dolazilo do izražaja pri igri u paru.
Za igranje udvoje potrebno je mnogo uzajamnog razumevanja. Balerina ne može sve da uradi sama, a ni baletski igrač nije u stanju da bez njene pomoći izvede zadato. Sinhronizacija jednog para postiže se probanjem i usklađivanjem karakternih osobina pojedinaca. Ovo drugo ponekad izostane, pa dolazi i do varnica. Srećom, konflikti se rešavaju brzo.
Partner može veoma mnogo da pomogne. Kod parternih podrški, kada balerinino stajanje na vrhovima prstiju traje dugo, partner može odlično da joj asistira i da doprinese njenoj koncentraciji. Ali, može i da odmogne. Ako je dekoncentrisan ili „ustremiran“, nervoza prelazi i na nju. Isto tako, balerina može znatno da olakša partneru teške vazdušne podrške. Dobrim odrazom, uz permanentno razmišljanje, sa sigurnošću bez straha i dvoumljenja, balerina se, „baca“ u ruke partnera i, bez obzira na svoju telesnu težinu, postaje laka, pa je pravo zadovoljstvo sa njom igrati. Kada se uspostavi harmonija unutar baletskog para, svaka koreografija se na njih prosto „lepi“. Savršeno, istovremeno obavljanje dveju radnji koje su u vezi, vodi ka uspehu i salvama aplauza, dok sliveni i uzajamno usklađeni pokreti, uz predivnu adagio muziku, pravi su praznik! Skladan par izaziva glasne uzdahe gledalaca. Pamti se i dugo spominje.
Rastislav i ja smo zajedno mnogo puta igrali Pa de de iz prvog čina Žizele, Pa de Troa iz prvog čina Labudovog jezera, zatim 42 predstave Bal kadeta, Don Kihot, Kolaž rapsodija i tako dalje. Bila mi je čast da igram sa našim prvakom baleta, jer je to bila i privilegija, ali i pravo uživanje. Sa iskusnim partnerom, kakav je bio Rastislav, koji je uvek imao čarobnu reč pred izlazak na scenu da se ukloni svaki vid treme i da se s uspehom savladaju sve baletske vratolomije koje su mesecima uvežbavane u baletskoj Sali, velika pomoć, olakšanje i sreća.
Rastislav je bio izuzetno brižan i pouzdan partner svim balerinama. Toliko, da sam se ponekad pitala da li on uopšte stigne da misli na sebe? Nas dvoje, kao dugogodišnji partneri u različitim ulogama, nebrojeno puta smo znali da se slatko nasmejemo svemu što nas je činilo manje dobrim. Smeh kao lek, pomagao nam je da se profesija zvana balet, okupana znojem, žuljevima, povredama i odricanjem, lakše podnese. Sa Rastikom je to bilo moguće.
Odličan, najpre učenik, a onda i profesor u Školi, pa pouzdan baletski igrač odan svom odabranom teatru je, od prvog do poslednjeg dana, ali i daha, nizao uloge razne. I prve i druge i treće i ove i one, i sve ih je sa istim žarom prihvatao, radio na njima i brusio ih do potpunog sjaja. Ko je želeo da od našeg Rastike uči, i te kako je imao šta i da nauči: od najranijih školskih dana pa sve do silaska sa scene ili od svog prvog ulaska u veliki teatar do igranja sa njim. Ako su hteli, svi su mogli da usvoje savet koji je Rastislav nesebično darivao iz svoje riznice ličnog iskustva. Slušati od njega kako je biti prvi, biti direktor Baleta, pedagog ili učitelj, privilegija je koja se ne dogodi svima, a ugraditi u sebe njegove osobine nije greh, naprotiv, koriste za napredovanje i sve nas uče zanatu koji se zove balet.
Koreografije starih majstora su, svih godina unazad, prenošene s jednih na druge. Prve, stare, nevešte i nedovoljno jasno dokumentovane koreografije, nalaze se na akademijama u Moskvi, Lenjingradu, Londonu, Parizu… Do njih se dolazi uz velike žrtve i Rastislav je podneo jednu takvu tokom boravka u Lenjingradu, danas Sankt Peterburgu (Rusija), dok se usavršavao u svetski poznatoj baletskoj akademiji Vaganova. U Balet Srpskog narodnog pozorišta, te su koreografije najčešće „uvožene“ zajedno sa baletmajstorima, koji bi u Novom Sadu boravili po nekoliko meseci i radili na prenošenju i uvežbavanju orginalnih dela. Pored uvoznih prenosilaca, nekad su to činili i naši bivši igrači. Kada je novosadski balet, 1999. godine, posle bombardovanja znatno oslabljen u svakom smislu (igračkom, finansijskom i inom potporom), morao da nastavi sa radom, i tada je pronađeno jedino moguće rešenje: dva jednočina baleta, Silfide na muziku Frederika Šopena i Bal kadeta Johana Štarusa, postavljena su na redovni repertoar i izašla su pred publiku kao premijere. Bivši akteri uloga iz ovih baleta, manje aktivni igrači, u zalog sećanja, pokrenuli su ponovno izvođenje ova dva baleta i preneli ih na mlađu generaciju. Služili su se video zapisima, a nečitke deonice dopunjavali iskustvom. Minimalni propusti u pamćenju su, pak, uz doboko izvinjenje izvornim postavkama i njihovim tvorcima, rešavani maštom ovovremenskih autora. Takozvane rupe u koreografiji popunjavane su adekvatno zahvaljujući Rastikinom talentu i stečenom znanju u najboljim centrima gde se baletska umetnost mnogo duže izučava.
Dirigent je lice koje objedinjuje sve muzičko-scenske, pevačke i igračke umetnike u jednoj predstavi. Postoje trenuci koji su i važeće pravilo, kada dirigent, osim što baletskim umetnicima prilagođava tempa, mora ponekad da sačeka solistu ili solistkinju da se postavi na određeno mesto za početak svoje solo deonice. Tada, u toj tišini, naročito treba da podiže pogled na pozornicu, da pomno prati kretnje soliste do njegove početne pozicije, i tek kada je baletski igrač spreman, podizanjem dirigentske palice u vis, daje znak da se predstava nastavlja. Bilo je raznih dirigenata u Srpskom narodnom pozorištu i nisu baš svi i uvek, osim palice, podizali taj važan pogled na pozornicu ka igračima. Uglavnom su vodili računa o partituri i o muzičarima u orkestru. U takvim prilikama, prilagodljivi igrači su se godinama uzaludno ljutili i onako brzi i spretni nebrojeno puta ispravljali ovakve propuste. Trudili su se da igru usklade sa muzikom kako bi publika mogla u potpunosti da uživa, u silnoj želji da niko ne primeti tu nesmotrenost. Neretko, posle predstave u međusobnim razgovorima igrači su ukazivali na ovakve stvari, koji su uglavnom donosili povoljan rezultat za sve. Doduše kako kad, ali, jednom nisu. Bilo je to ovako:
božanstveni balet Labudovo jezero, treći čin, odvija se čuveni Pa de de Crnog labuda Odilije i Princa Zigfrida. Gledalište je, kao i uvek kada je ovaj najpoznatiji beli balet na repertoaru, ispunjeno do poslednjeg mesta. Završen je Antre, to jest ulaz i duetni deo, i posle gromoglasnog aplauza i naklona publici, Rastislav do prve kulise ispraća svoju partnerku. On ostaje na sceni i u tišini korača u dubinu pozornice, na mesto odakle treba da počne njegova solo varijacija. Rastislav hoda, okrenut je leđima publici, ali umesto tišine i očekivane pauze koja treba da sledi, dirigent sa pogledom samo u note, započinje sa muziciranjem, ne sačekavši Princa da se postavi na svoje mesto. Muzika teče, razvija se, kruže upitni pogledi svih nas, ali Rastislav, ne juri poodmaklu muziku, ne uskače u note koje se uveliko nižu. Na početno mesto stiže svojim elegantnim baletskim hodom, laganim koracima oko sebe okreće se ka publici, zaustavlja se u početnoj pozi i čeka. Usled zamora, srce već i onako ubrzano kuca, a sada se otkucaji udvostručuju. Ovaj put, Rastislav ne spašava grešku dirigenta, već mirno stoji i čeka taj bitan pogled maestra. I čeka. Oseća se podrhtavanje celog njegovog bića i uzbuđenje sve više raste od nemog unutrašnjeg bunta koji kao da kaže: „pa zar opet kolega, ovo vam nije prvi put da me ne pratite?!“ Objektivno gledano, kod Rastislava, našeg princa, zapravo se primećuje samo blagi drhtaj otvorenih šaka kao produžetak raširenih ruku. One su, za sve druge, naizgled nepomične i čekaju taj bitan maestrov pogled. Rastislav, Princ Zigfrid, uspravan i gord, baš kao pravi predstavnik kraljevske loze, dostojanstveno nosi glavnu ulogu i vidi se da je ovaj put čvrsto rešen da ne popusti. Večeras, pokriva predstavu i ne može protiv sebe, čekaće strpljivo taj čuveni pogled. U tim sekundama koje se množe, Rastislavu telo plamti, gori, on ubrzano diše, preispituje sopstvenu odluku i izjeda samog sebe. Ne pomera se, ne popušta, večeras Rastislav drži lekcije, važne za sve. Gledam ga, stojim u njegovoj neposrednoj blizini i „kroz zube“ (jer se u baletu ne priča), govorim mu: „to Rastika, to, izdrži!“. Mislim se, primetiće dirigent da stojiš, da ne igraš, uvideće svoj propust, ali orkestar sve glasnije nastavlja da razvija muzičke tonove. Kada se već i samom dirigentu učinilo da je na pozornici tiho i da nema kretanja, zaustavlja orkestar gestom kojim palica udara u metalni zvuk stalka za partituru. Orkestar potpuno staje onako kako Rastislav već izvesno vreme stoji. Oči maestra su sada na Princu, zna da mora da se vrati na muzički početak i da je večeras dobro razumeo da su predstave najvažniji zajednički proizvod svih.
A kada se zavesa spustila, nastalo je ljubljenje i čestitanje za Rastikin hrabar čin. Brzo su zaboravljene nesuglasice, ostao je nauk i taj osmeh koji ima moć da zataška sve nesporazume. Nesklad se dogodio, ali zna se da je pozorište živa stvar. Svaki put je nešto drugo i neponovljivo. Nema montaže, kopije, već viđenog. Bez obzira na broj izvođenja, igranje je uvek drugačije. Liči na prethodno, misliš da je isto, a nije. Prepoznati, hteti i uspeti, pa još i „uloviti“ trenutak, već je – majstorstvo! Treba biti svestan trenutka i uživati u njemu, dok traje, biti ponosan na postignuto i verovati u svoj potencijal. Uzajamno uvažavanje i priznavanje vrednosti krasi biografiju pojedinca, ali je veliki doprinos i za kolektiv.
Projekat podizanja spomenika balerini Marini Olenjinoj, osnivačici Baleta Srpskog narodnog pozorišta, trajao je 3 godine (od 2008. do 2011.). U tom periodu, između ostalog, organizovana je prodajna izložba umetničkog nakita na baletsku temu. Umetnica nakita od polimer-clay materijala, Ivana Anić Rodrigez Perez je prethodno odabirala fotografije koje sam joj slala u Španiju. Među njima je bio i Rastislav, koji je posle zatvaranja izložbe kupio ogrlicu i kao takav se, svojeručnim potpisom upisao među donatore koji su ideju i ceo projekat podržali. Novac koji je sakupljen od prodaje nakita, bio je dovoljan da se plati bar jedan segment i tada je ogromno značio. Hvala Rastislavu na tome!
Ne bih mogla da se setim da sam ikada čula da je Rastislav povisio ton, da se na nekog svog kolegu ili koleginicu naljutio ili da je ikome išta zamerio. Njegovo plemenito srce, kanda potrošeno na sve kroz čega je prolazilo, prerano je prestalo da kuca. Živeti uz čoveka koji je imao toliko razumevanja za sve oko sebe… prava je radost. Odlika da se od prvog do poslednjeg dana ostane odan odabranom pozorištu, Srpskom narodnom pozorištu, nagrađena je najvišim priznanjem, zlatnom medaljom „Jovan Đorđević“, koja se dodeljuje najboljima.
Iznad svih i svega, Rastislav je imao svoje velike ljubavi: suprugu Jelenu, ćerku Kristinu i unuka Stefana. Niko nije mogao da zauzme njihova mesta, čuvao ih je samo za sebe i za one trenutke u kojima osim njih ne postoji niko drugi.
Balet je ipak bajka. Čarolija i svet zanosa. Na kraju, snaga lepote igre, blagodeti pozornice i aplauzi spiraju težinu profesije. Infekcija zvana pozorište, dobra je ako preraste u epidemiju. Oboljenje od pozorišta nije opasno, a posledice koje ostavlja, samo – traju.
Novi Sad, 14.03.2025.
Gabriela Teglaši (Velimirović) Jojkić
baletolog